عباس ثانى « 1 » و فتحعليشاه و محمد شاه در آن‌جاست و بنابر گفته شاهنامه قم را كيقباد بنا كرده و قريب دويست سال پيش پانزده هزار باب خانه داشته و آن واقع است در كنار رودخانه كه تابستان بىآب است و تابستان آن‌جا خيلى گرم است « 2 » و سابق ابريشم و صابون و ظروف زياد مىساختند و حال شهرى است قبرستان و مرده‌ها از اطراف به آن‌جا حمل مىكنند و قريب بيست و دو هزار نفر جمعيت دارد » . « 3 » شهر قم سابقا از شهرهاى معظم عراق عجم بود ، چنان كه شاعر « 4 » در اين قطعه گويد : چار شهر است عراق آن كه به تخمين گويند * طول و عرضش صددرصد بود و كم نبود اصفهان كاهل جهان جمله مقرند همى * كاندر آفاق چنان شهر معظم نبود همدان جاى شهان كز قبل آب و هوا * اندر آفاق چنان بقعهء خرم نبود قم به نسبت كم از اينهاست و ليكن او هم * نيك نيك ارچه نباشد بد بد هم نبود ! معدن مردمى و كان كرم فخر بلاد * رى بود رى كه چو رى در همه عالم نبود از قرارى كه صاحب تاريخ قديم قم : حسن بن محمد بن حسن قمى نوشته است : فتح ناحيهء قم به دست رؤساى مقدمهء لشكر احنف بن قيس ميسر گرديد ، زيرا اصفهان به دست ابو موسى اشعرى به قهر و غلبه مفتوح گرديد ، و چون قم هم از توابع اصفهان بود پس به قهر و غلبه مفتوح شده است . همچنين عبد الرحمن بن عيسى كاتب همدانى صاحب « تاريخ همدان » گويد : ابو عبيد شافعى و مالك گفته‌اند : مجموع بلاد جبل و فتح آن به قهر و استيلاء بوده است و هيچ كوره و شهرى از آن را استثناء نكرده‌اند » . حدود سابق قم از قرارى كه صاحب تاريخ قديم قم از برقى روايت كرده چهل فرسخ در چهل فرسخ بوده ، حد اول از طرف همدان و ساوه ، و حد دوم از ناحيهء رى دير جص ( دير گچ ) ، و حد سوم از ناحيهء فراهان قريه « ديز آباد » ، و حد چهارم از طرف اصفهان قريهء « راوند » كاشان است . « 5 » اما حدود حاليه قم از طرف طهران « على آباد » و از طرف عراق عجم منتهاى خلجستان

--> ( 1 ) - و شاه سليمان و شاه سلطان حسين صفوى چنان‌كه در محلش بيايد ( 2 ) - به‌طورى كه گاهى درجه حرارت به 44 مىرسد ( 3 ) - فعلا بنا بر سرشمارى اخير قريب شصت هزار و بنا بر سرشمارى 1335 صد هزار جمعيت دارد ( مؤلف ) ( 4 ) - [ شعر از جمال الدين اصفهانى شاعر نامى است . ] ( 5 ) - تاريخ قديم قم ، ص 26 .